کارما و جبر و اختیار

امشب باز عم فرصتی بود که فرانسوا در مورد ما ما از دریچه ای جدید سخنرانی کند موضوع رابطه کارما با جبر و اختیار به صورت دقیق تر و با نگاهی فنی تر بررسی شد. آنچه در این جلسه مطرح شد فاصله ی قابل توجهی با برداشت های رایج داشت؛ به ویژه این تصور ساده که کارما نوعی سرنوشت از پیش تعیین شده است.

در ابتدای بحث کارما به صورت دقیق تعریف شد کارما در معنای بودایی صرفاً عمل« نیست، بلکه عمل ارادی مبتنی بر نیت است. یعنی آنچه از نظر کارمایی اهمیت دارد نیت قصد آگاهانه ای است که پشت یک فکر گفتار یا رفتار قرار دارد. به همین دلیل کارما به عنوان یک علت در نظر گرفته میشود اما نه به عنوان یک علت مستقل و تعیین کننده بلکه به عنوان بخشی از یک شبکه پیچیده از شرایط.

در ادامه این موضوع در چارچوب اصل Origination Dependent پدیدار شدن وابسته توضیح داده شد. بر اساس این اصل هیچ پدیدهای به تنهایی و مستقل به وجود نمی آید؛ هر وضعیت حاصل همزمان چندین عامل و شرط است. در این نگاه کارما فقط یکی از این عوامل است نه تنها عامل این نکته اهمیت زیادی دارد، چون دقیقاً همان جایی است که بودیسم از جبر فاصله می گیرد.

اگر کارما به تنهایی تعیین کننده بود، باید هر وضعیت فعلی به طور کامل از گذشته تعیین شده باشد، اما در این چارچوب چون شرایط متعدد و در حال تغییر هستند هیچ نتیجه ای به صورت قطعی و بسته از پیش مشخص نیست. از طرف دیگر اختیار مطلق هم پذیرفته نمیشود، چون خود ذهن نیت ها و تصمیم ها نیز در دل همین شبکه علی شکل میگیرند و مستقل از آن نیستند.

نقطه کلیدی بحث جایی بود که به لحظه شکل گیری نیت پرداخته شد. در این لحظه ذهن از یک سو تحت تأثیر گذشته و شرایط قبلی است اما از سوی دیگر کاملاً مجبور و بسته نیست. اینجا جایی است که امکان نوعی تغییر یا جهت گیری متفاوت وجود دارد. به بیان دقیقتر در همین نقطه است که آگاهی میتواند در جریان علی مداخله کند.

در این چارچوب اختیار به عنوان یک آزادی مطلق تعریف نمیشود بلکه به عنوان ظرفیت ذهن برای ایجاد فاصله مشاهده و تغییر الگوهای واکنش در نظر گرفته می شود. یعنی اختیار در این است که فرد بتواند بین محرک و پاسخ مکثی ایجاد کند و به جای واکنش خودکار پاسخ آگاهانه تری شکل دهد.

در نتیجه آنچه در این جلسه روشن شد این بود که در بودیسم نه با یک نظام جبری مواجه هستیم و نه با یک اراده کاملاً مستقل بلکه با مدلی از علیت شرطی روبه رو هستیم که در آن گذشته بی تأثیر نیست اما آینده نیز کاملاً بسته و از پیش تعیین شده نیست.

در این نگاه کارما نه یک نظام تنبیه و پاداش و نه یک سرنوشت تغییر ناپذیر است بلکه بخشی از یک فرایند پویا است که در آن آگاهی میتواند مسیر را تغییر دهد. همین نکته است که هم مسئولیت فردی را حفظ میکند و هم امکان دگرگونی واقعی را از بین نمی برد.